Văn hóa đón Tết cổ truyền của đồng bào Thái miền Tây xứ Nghệ

Mỗi dịp Tết đến xuân về, đồng bào các dân tộc Việt Nam lại có những văn hóa phong tục rất độc đáo để đón Tết cổ truyền. Mỗi phong tục với nét đặc trưng góp phần tạo nên bản sắc văn hóa đa dạng, phong phú trong bức tranh ngày Tết của dân tộc.

Ngày Tết không chỉ là dịp sum họp, đoàn tụ gia đình mà còn là nét đẹp độc đáo trong văn hóa, phong tục của các đồng bào hòa quyện vào thiên nhiên núi rừng, cùng hướng tới những điều tốt lành cho năm mới đang đến.

Xưa kia, cũng như các dân tộc thiểu số khác ở miền tây Nghệ An, dân tộc Thái ở đây họ không xem Tết Nguyên đán là tết cổ truyền của họ. Họ có Tết cơm mới, sau khi lúa ở trên nương đã chín vàng họ thịt trâu, mổ lợn, lấy lúa mới đồ xôi nếp để cúng lễ, tổ chức ăn uống vui vẻ. Sau Tết cơm mới là Tết mừng nhà mới, Tết ông Táo, Tết đón sấm đầu năm, Tết Síp Sí (14/7 Âm lịch), Tết độc lập 2/9.

Sau này, khi có sự giao thoa văn hóa dân tộc thì Tết Nguyên đán đã trở thành Tết của các dân tộc thiểu số ở miền tây Nghệ An, cũng như tết của người Thái. Đối với người Thái, từ ngày 25 - 29 tháng Chạp là phiên chợ lớn nhất trong năm, mọi người đi chợ mua sắm những thứ cần thiết sau đó là nghỉ ngơi chơi Tết.

Trước giao thừa 2-3 ngày, mỗi gia đình cùng các bản tổ chức tổng vệ sinh đường làng ngõ xóm, treo cờ Tổ quốc, sửa soạn bàn thờ tổ tiên, bàn thờ Bác Hồ…Tối 29 tháng Chạp nhà nhà bắt đầu gói bánh chưng, luộc thịt. Người Thái ngoài đặc trưng gói hai loại bánh chưng màu đen và màu trắng, còn thêm các món ăn ngày Tết đa dạng hơn theo nét ẩm thực miền xuôi như nem rán, canh miến, rau xào, rau sống, bánh phồng tôm, đồ uống ngoài rượu cần cũng có thêm bia, nước ngọt…

Ngày 30 Tết, theo tục lệ, tất cả các thành viên trong gia đình đều đi gội đầu. Tục lệ này mang ý nghĩa tống tiễn những điều không may mắn trong năm cũ, nghênh đón niềm vui, hạnh phúc trong năm mới sắp đến. Tiếp theo đó là lễ mặc áo váy mới; phụ nữ, trang phục váy áo sẽ có màu sắc sặc sỡ hơn ngày thường và đeo đồ trang sức; nam giới ăn mặc chỉnh tề vui vẻ đón khách.

Trong tiếng Thái, giao thừa gọi là  pông chay . Đúng 12 giờ đêm Giao thừa cũng chính là lúc mà các bậc tổ tiên, ông bà, cha mẹ trên mường trời tề tựu đông đủ tại gian chính trong nhà. Lúc này, nhang không được tàn, cả nhà phải thức ngồi quây quần bên bếp lửa, con cháu phải túc trực, đánh chiêng trống chào đón; bày các loại áo, váy, quần áo trẻ em, vải vóc, mặc chăn thổ cẩm, bạc nén, vòng cổ, vòng tay để tổ tiên chứng dám khung cảnh và hương vị của ngày Tết.

Người Thái có tục giữ lửa bếp trong suốt đêm Giao thừa. Đồng bào quan niệm rằng, nếu bếp lửa mà tắt thì năm mới sẽ gặp nhiều điều không may mắn. Ngoài giữ lửa, người Thái còn quan niệm, sáng mồng 1 Tết đi lấy nước suối ở đầu nguồn về uống và rửa mặt, trong những giây phút đầu tiên của năm mới sẽ thanh khiết như nguồn nước suối và cả năm họ cùng gia đình luôn mạnh khỏe, gặp nhiều may mắn.

Người Thái quan niệm, củi có bền chặt, than có đỏ hồng mãi thì tình cảm gia đình mới vững chắc Sau nghi lễ lấy nước cầu may, các thành viên trong gia đình bắt tay vào công đoạn chuẩn bị mâm cỗ ngày Tết. Người Thái lấy thủ và bốn chân lợn làm đồ cúng, cùng những món ăn và các loại bánh truyền thống như thịt giàng, bánh chưng…Mâm cúng thường có từ 2-3 mâm, mâm đặt trên cao là để cúng tổ tiên nhà chồng, còn mâm thấp hơn cúng tổ tiên nhà vợ, mâm thứ ba là cúng các thần trong nhà như thần bếp, thần thổ dưới chân cầu thang và những vong hồn khác.

Bữa cơm Tết của người Thái có những món ăn không thể thiếu như cá, món nướng, chua, khô. Con cháu cùng quây quần bên mâm cỗ Tết, người lớn tuổi nhất trong gia đình sẽ nói những lời chúc tốt đẹp, mong con cháu gặp nhiều may mắn. Người Thái cũng kiêng vứt lá dong xuống gậm sàn, kiêng quét nhà vào ngày Mồng 1 Tết.

Ngày Mồng 1 Tết, bố mẹ, hay chủ nhà không ra khỏi nhà chờ con rể đến chúc phúc. Ngày thì tổ chức ném còn, buổi tối thì đánh trống chiêng hay phục vụ các gia đình có việc quan trọng như làm vía cho ông bà, mời họ hàng, thông gia ăn cơm. Tối Mồng 1 hay Mồng 2 họ đã làm lễ tạ.

Mâm cúng Tết của nhóm người Thái Tay Mười ở Tương Dương, Nghệ An Vui nhất trong dịp Tết là việc tổ chức hoạt động cho nhân dân vui chơi nhảy sạp, ném còn trong tiếng cồng chiêng, hát múa lăm vông rộn rã… Một nét văn hóa mới nữa là các hoạt động thăm hỏi, chúc Tết từng gia đình trong bản của đoàn thể, nhất là hội phụ nữ và đoàn thanh niên. Du xuân với các lễ hội, và các phong trào văn hóa, văn nghệ thường kéo dài cho đến Rằm tháng Giêng mới mãn.

Phong tục đón Tết cổ truyền của người Thái ở Nghệ An có thể khác với các dân tộc khác, nhưng tựu lại là nét văn hóa hòa chung với không khí Tết của cả dân tộc. Đó không chỉ là dịp để đồng bào được ăn ngon, mặc đẹp mà còn tạo được sự gắn kết giữa các thành viên trong mỗi gia đình, dòng họ và cả cộng đồng làng bản, qua những lời ca, tiếng hát, những chén rượu, lời chúc tốt đẹp gửi đến nhau khi Tết đến, Xuân về./.