Từ một phiên chợ, hiểu một nếp nhà

Với nhiều người Việt, ký ức tuổi thơ bắt đầu từ những buổi sáng theo mẹ đi chợ: tiếng mời chào, mùi rau thơm, lời trả giá qua lại rồi cũng thuận mua vừa bán. Chính những điều tưởng chừng bình thường ấy là chất liệu để chương trình mở ra câu chuyện lớn hơn về nếp nhà và cách ứng xử của người Việt.

Sáng 27/9, tại TP.HCM, Triển lãm và Tọa đàm "Tiền nhân lập chợ" chính thức khai mạc, mở màn Chương trình "Nếp nhà xưa – Mạch sống người Việt". Từ những tư liệu lưu trữ và câu chuyện đời thường, chợ hiện lên không chỉ là nơi mua bán mà còn là một không gian văn hóa của cộng đồng.

Sự kiện do Trung tâm Lưu trữ quốc gia II phối hợp cùng Hội quán Các bà mẹ, Trung tâm Văn hóa Nếp Xưa và Tinh hoa Văn hóa Việt tổ chức. Tại triển lãm, công chúng được xem các tài liệu lưu trữ về chợ Bến Thành, chợ Phú Nhuận, chợ Bình Tây, Chợ Lớn… Trong đó có nghị định năm 1909 của Thống đốc Nam Kỳ về việc chuyển nhượng đất xây chợ Bến Thành và bài diễn văn đọc trong lễ khánh thành chợ năm 1914. Những văn bản ấy cho thấy dấu ấn của chợ trong quá trình hình thành đời sống đô thị.

Không dừng ở việc xem, người tham dự còn được bước vào một góc chợ xưa được tái hiện, thực hành cách mời chào, trao đổi, thương lượng. Hoạt động "Bản đồ ký ức" mời mỗi người viết lại một kỷ niệm về ngôi chợ, ngôi làng hay khu phố mình từng sống, để góp vào một tấm bản đồ chung.

Ở phần tọa đàm do nhà báo Lê Minh Hạ điều phối, các diễn giả đã mở ra nhiều lớp nghĩa về chợ. TS Bùi Việt Thành, người từng khảo sát 22 ngôi chợ từ Cà Mau đến Lào Cai, ví chợ như một xã hội thu nhỏ: nhìn thoáng qua có vẻ lộn xộn nhưng mọi hoạt động đều vận hành theo những quy tắc và trật tự riêng. Ông cho biết từ thời Lê, Nguyễn đã có quy định về cân đo, đong đếm, giá cả, góp phần tạo nên môi trường giao thương dựa trên niềm tin.

TS Nguyễn Thị Trúc Bạch nhấn mạnh chợ kết nối cả người bán lẫn người mua. Từ chuyện chọn món, sơ chế đến những câu chuyện đời thường bên quầy hàng, tất cả dần hình thành lối giao tiếp và sự gắn kết cộng đồng rất riêng.

Câu chuyện khiến nhiều người thích thú đến từ TS Phạm Văn Luân, việc lập chợ thường do đàn ông đứng ra đảm đương, nhưng tên chợ lại hay gắn với các bà. Theo ông, đó không phải biểu hiện của bình đẳng giới, mà bởi đàn ông thuở ấy có nguồn lực vững hơn để thuê người dựng chợ, còn phụ nữ là người buôn bán, duy trì giao thương.

Cũng từ tư liệu của ông, khán giả được nghe chuyện "ông già Ba Tri" Thái Hữu Kiểm, người lập chợ An Bình Đông khoảng năm 1806. Khi rạch bị chặn khiến ghe thuyền không vào được, ông chống gậy ra tận Huế kêu kiện. Nhờ lệnh vua, đập được phá bỏ, chợ tiếp tục sầm uất và còn có tên chợ Đập.

Nhà báo Cù Mai Công thì kể về chợ Ông Tạ, nơi tên chính thức trên giấy tờ ít khi được dùng đến, còn tên do dân gọi mới đi vào ký ức Sài Gòn. Chợ Ông Tạ cũ tồn tại từ năm 1954 đến đầu thập niên 1990, trước khi bị giải tỏa. Trong các văn bản chính quyền cũ, chợ có tên chính thức là chợ Tân Sơn Hòa. Tuy nhiên, tên gọi này gần như không được dùng trong đời sống và ngay trước nhà lồng chợ cũng chưa từng có bảng tên “chợ Tân Sơn Hòa”.

Theo nhà báo Cù Mai Công, chợ hình thành từ nhu cầu giao thương của cư dân địa phương và người dân đến sinh sống sau năm 1954. Khu nhà lồng chính thức có từ năm 1958, trên phần đất của bà con người Nam cố cựu. Chính họ dựng chợ, chia sạp cho thuê và duy trì hoạt động mua bán. Điều này tạo nên nét riêng của chợ Ông Tạ so với nhiều khu chợ của cộng đồng người Bắc di cư năm 1954. Dù ẩm thực Bắc chiếm ưu thế, chợ vẫn có nhiều món Nam, món Trung, phản ánh sự giao thoa văn hóa của cư dân Sài Gòn.

Chuỗi hoạt động gồm 12 chủ đề, kết hợp triển lãm, tọa đàm và trải nghiệm thực hành, hướng tới thông điệp "Kết nối lại mạch nguồn nếp nhà - Nuôi dưỡng tình thân - Cân bằng nhịp sống". Ban tổ chức cho biết chương trình không tham vọng phục dựng nguyên trạng mô hình gia đình xưa, mà cùng đặt câu hỏi nên giữ điều gì, thay đổi điều gì và sáng tạo điều gì.

Triển lãm mở cửa tự do từ ngày 27/9 đến hết ngày 2/10/2026 tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, số 2 Ter Lê Duẩn, TP.HCM.