Rước rể - nghi lễ văn hóa độc đáo của người Ê Đê

Giữa đất trời Tây Nguyên đầy nắng gió, có một phong tục cưới hỏi khiến không ít du khách phải ngỡ ngàng “đàn ông là người về nhà vợ”, và cả một nghi lễ trang trọng được tổ chức chỉ để đón chú rể chính thức bước qua ngưỡng cửa ấy. Đó là nghi lễ “rước rể” của người Ê Đê - một lát cắt sống động của xã hội mẫu hệ vẫn được gìn giữ nguyên vẹn cho đến hôm nay.

Trong cộng đồng Ê Đê, phụ nữ mang họ mẹ và giữ vai trò chủ động trong việc dựng vợ gả chồng. Sau mùa rẫy, lúc lúa đã đầy kho và ghè rượu cần đã ủ đúng độ, các cô gái đến tuổi trưởng thành sẽ tìm người thương qua những dịp lễ hội mùa xuân, rồi về thưa chuyện với cha mẹ để nhờ người mai mối sang nhà trai dạm ngỏ. Nếu chàng trai ưng thuận, hai họ làm lễ trao vòng đồng đính ước, tiếp đó là lễ thách cưới với sính lễ thường gồm trâu, chiêng, ghè rượu và vòng đồng hay vàng, có khi vì nhà gái chưa lo đủ lễ vật mà đám cưới phải lùi lại đôi ba năm.

Đoàn rước rể gặp nhiều chướng ngại trên đường Một điểm ngược thú vị so với phong tục cưới quen thuộc của người Kinh là sau lễ cưới, cô dâu người Ê Đê là người sang "làm dâu" bên nhà chồng. Việc “làm dâu” thường kéo dài một đến ba năm theo thỏa thuận giữa hai gia đình. Chỉ khi nhà gái đã hoàn tất mọi lễ vật đã cam kết, nghi thức rước rể mới được tiến hành để đưa người chồng về sống hẳn bên nhà vợ, chính thức mở ra cuộc sống hôn nhân lâu dài.

Đoàn rước tiến vào không gian diễn xướng để thực hiện các nghi lễ truyền thống dưới sự chủ trì của già làng Nghi lễ “rước rể” được người Ê Đê gọi là Iêô wĭt sang mniê , không đơn thuần là một cuộc di chuyển mà là cả một màn diễn xướng cộng đồng. Đoàn rước xuất phát từ nhà trai, dẫn đầu là hai người cậu đại diện cho hai họ, mang theo lễ vật hướng về nhà gái. Trên đường đi, đoàn thường bị bạn bè, anh chị em bên nhà gái chặn lại trêu ghẹo; muốn vượt qua, chú rể phải trao một chiếc vòng đồng cho mỗi chướng ngại. Theo quan niệm của người Ê Đê, đường đi càng lắm gian nan thì hôn nhân sau này càng bền chặt, cuộc sống càng thêm sung túc.

Già làng làm lễ cho đôi vợ chồng trẻ. Về đến nhà, già làng đứng ra chủ trì, giới thiệu họ hàng đôi bên rồi dùng bông gòn nhúng nước trong tô đồng quét lên chân cô dâu, chú rể ba lần, như một lời mời thần linh về chứng giám. Cặp vòng đồng sau đó được đeo vào tay cả hai người - biểu tượng cho lời thề chung thủ. Theo luật tục, ai lỡ trả vòng hay phụ bạc lời hứa hôn nhân sẽ phải bồi hoàn toàn bộ sính lễ. Đôi vợ chồng trẻ cùng uống chung một cần rượu, đổi cần cho nhau, rồi ăn chung miếng cơm, miếng gan heo, ngụ ý rằng từ nay về sau, no đói ngọt bùi đều sẽ có nhau.

Mẹ chú rể trao tấm chăn thổ cẩm và các hiện vật cho đôi vợ chồng trẻ và họ sẽ uống rượu cần cùng nhau Những năm gần đây, Bảo tàng Đắk Lắk đã đưa nghi thức rước rể vào chương trình biểu diễn văn hóa cồng chiêng phục vụ nhân dân và du khách, do chính các nghệ nhân buôn làng trình diễn. Từ một nghi lễ vốn chỉ diễn ra trong không gian nhà dài của mỗi gia đình, rước rể giờ đây được tái hiện giữa cộng đồng, trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa mang đậm bản sắc Tây Nguyên, vừa gìn giữ một tập tục ngàn đời, vừa mở ra cánh cửa để du khách hiểu thêm về đời sống tinh thần phong phú của người Ê Đê.