Những người giữ hồn Cơ Tu

Họ là những người nặng lòng với văn hóa Cơ Tu tại TP.Đà Nẵng. Họ tận tâm, không biết mệt mỏi,thậm chí có những đánh đổi để hồi sinh những thứ đã mất, nhen nhóm và lan tỏa nét văn hóa đẹp để cộng đồng biết đến.

Hồi sinh nghề dệt thổ cẩm

Trong ký ức của cụ bà Nguyễn Thị Nhum (thôn Giàn Bí, xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang), từ xưa, những tấm thổ cẩm là thứ vải mà mỗi cô gái Cơ Tu đến tuổi trưởng thành đều ao ước được khoác lên mình. Thế nhưng không phải ai cũng một lần được sở hữu, bởi vải thổ cẩm được dệt bằng tay rất đắt đỏ. Hồi đó, ở Cơ Tu vùng thấp như Hòa Bắc, thi thoảng cụ mới thấy những người giàu có mang ra dùng. Thế rồi, đến những năm 80 thế kỷ trước, cụ Nhum đã không còn thấy ai dệt thổ cẩm nữa. " Cỡ đâu khoảng 40 - 50 năm trước, nghề dệt thổ cẩm của đồng bào mình đã không còn thợ nào theo nữa ", cụ Nhum giọng buồn buồn.

Năm 2018, khi chính quyền địa phương tổ chức các lớp dạy nghề dệt thổ cẩm, cụ Nhum đã bảo con gái là Đinh Thị Tin cố gắng theo học. Lời động viên của cụ bà cũng gửi cả những ước mong mà thuở trẻ cụ không có cơ hội thực hiện. 20 chị em tại 2 thôn Tà Lang và Giàn Bí được tập hợp vào Tổ hợp tác Dệt thổ cẩm Cơ Tu xã Hòa Bắc. Hai nghệ nhân dệt thổ cẩm xuất sắc ở H.Đông Giang (Quảng Nam) đã trực tiếp đứng lớp truyền đạt những kỹ năng cơ bản đến nâng cao.

Cụ Nguyễn Thị Nhum và con gái Đinh Thị Tin vẫn miệt mài giữ lửa nghề Những ngày đầu lên lớp của chị em thật sự là những ngày khó khăn… " Chúng tôi vốn quen tay rựa, tay cuốc, sáng lên rẫy tối về nhà. Giờ trước khung cửi, bàn tay cứ run lên. Có những lúc tôi muốn buông khung dệt, để lên rừng… Nhưng nghề truyền thống của đồng bào mình đã thất truyền, đến đời mình không học thì con cháu ngày sau còn đứa nào theo? ", bà Tin chia sẻ.

Bước qua những ngày đầu khó khăn, bà Tin cũng như những chị em khác quen dần với tiếng lách cách của khung dệt. Tay chân của các chị, các mẹ từ lóng ngóng đã dần nhanh nhẹn với những động tác se, giăng sợi lên khung, luồn sợi, đính cườm… Khi đã thành thạo rồi tự tay phối chỉ, dệt nên những hoa văn mà trước đó từng mê mẩn, bà Tin đam mê khi nào chẳng hay.

Hơn 1 năm học nghề, thêm 1 năm học nâng cao, bà Tin đã tự mày mò, trau dồi cho mình nhiều kỹ năng để dệt nên tấm thổ cẩm ưng cái bụng. Những tấm vải lệch hàng, lệch lối dần được thay bởi những tấm vải bắt mắt, đường dệt tinh xảo. Những hạt cườm được luồn vào sợi cũng cân đối hơn. Giờ đây, sau 4 năm học và theo đuổi đam mê, bà Tin có thể dệt nên nhiều loại vải khác nhau, như vải áo dài, vải áo vest, vải may ba lô, túi xách, khăn choàng… Thổ cẩm truyền thống của người Cơ Tu được nhiều du khách quốc tế ưa chuộng và theo họ về nước trên những chuyến bay.

Đề án hỗ trợ và phát huy văn hóa đồng bào dân tộc Cơ Tu TP.Đà Nẵng giai đoạn 2022 - 2030, UBND TP.Đà Nẵng cũng đặt mục tiêu phục hồi và phát triển nghề dệt thổ cẩm. Tín hiệu đáng mừng là Đà Nẵng sẽ hỗ trợ trang phục truyền thống cho 100% học sinh, giáo viên người Cơ Tu (2 bộ/năm).

Theo UBND TP.Đà Nẵng, mặc dù đã phục hồi nghề dệt thổ cẩm nhưng sản phẩm chưa đủ cung cấp cho cộng đồng. Đồng bào Cơ Tu tại TP phải đặt mua thổ cẩm tại các huyện miền núi Quảng Nam và H.A Lưới (Thừa Thiên-Huế). Thổ cẩm người Cơ Tu Đà Nẵng vẫn giữ đúng hoa văn truyền thống nhưng chất liệu là sợi công nghiệp. UBND TP.Đà Nẵng đánh giá nếu không kịp thời bảo tồn, trong thời gian không xa các trang phục truyền thống sẽ mất đi, bản sắc văn hóa truyền thống không thể phục hồi.

Những 'công trình sư' của làng

Bên cạnh nghề dệt thổ cẩm, đồng bào người Cơ Tu còn được biết đến với nghề điêu khắc, tạc tượng hay nghề rèn... Dù đã dựng khoảng 15 năm qua, nhưng gươl (nhà làng) của người dân thôn Tà Lang vẫn sừng sững, bền gan trước mưa gió. Ngôi nhà truyền thống này là địa chỉ không thể bỏ qua của những người đam mê văn hóa Cơ Tu khi đến với xã vùng núi Hòa Bắc, bởi nó được dựng lên đúng theo nguyên mẫu gươl xa xưa với mô thức nhà sàn, mái lợp cao vút, tấm thưng vuông vức… Bước vào bên trong, một thế giới về nghệ thuật điêu khắc gỗ hiện ra với cột chính bắt mắt cùng những bức phù điêu cực kỳ độc đáo. Người thiết kế căn nhà rồi cất công trang trí chính là già A Lăng Mỹ.

Già Mỹ kể, ông may mắn khi được sinh ra trong một gia đình có năng khiếu về nghệ thuật. Người thầy đầu tiên của già chính là ông nội. Ông nội mất, già lại theo cha băng những cánh rừng, cắt từng con suối để đi dựng nhà, tạc tượng nhà mồ cho các làng, có khi lên tận H.Đông Giang (Quảng Nam). Chiến tranh ác liệt đã đẩy ông và gia đình đến xã Lăng (H.Tây Giang, Quảng Nam) trú ngụ. Ông có thêm điều kiện học hỏi cách thức làm nhà truyền thống của đồng bào Cơ Tu, rồi lấy đó làm vốn liếng khi trở lại quê cũ.

Đến thăm gươl Tà Lang lúc giữa trưa, tôi bắt gặp nhóm thanh niên đang cặm cụi dựng và đan tấm lợp mô hình nhà sàn chừng 12m2 ngay trong khuôn viên nhà làng. Thấy khách, anh A Lăng Đào (con trai già A Lăng Mỹ) cho biết: “Chúng tôi chọn mô hình nhà sàn truyền thống để góp mặt tại hội trại của xã với mong muốn lan tỏa hình ảnh, nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu đến với đông đảo người dân cũng như du khách”.

Già làng A Lăng Mỹ nhiệt huyết với nghề điêu khắc truyền thống Chia sẻ về việc theo nghề cha, anh Đào nói: “ Thuở nhỏ, thấy bố đan lát, tạc tượng đủ kiểu nhưng không mê. Một hôm, có thanh niên hỏi tôi: Anh có biết làm những thứ bố anh làm không? Tôi không biết trả lời sao nhưng từ đó tôi quyết học bố, từ cách dựng nhà sàn, gươl đến điêu khắc gỗ, đan lát từ tre, nứa… ”.

Ngoài con trai, già Mỹ cũng truyền nghề điêu khắc cho 5 - 6 người trong làng nhưng vì thời gian quá ngắn nên những tay thợ này chỉ mới biết cách xả gỗ và làm tượng thô. Để có thể trở thành thợ điêu khắc giỏi, hiểu ý nghĩa của từng đường đục trong mỗi hoa văn, khắc được thần thái của mỗi khuôn mặt... đòi hỏi người học phải kiên trì.

Giỏi nghệ thuật điêu khắc, già làng A Lăng Mỹ được bầu làm đội trưởng đội điêu khắc thuộc Tổ hợp tác du lịch cộng đồng Tà Lang - Giàn Bí. Nhiều năm qua, già làng A Lăng Mỹ cùng con trai tham gia trình diễn tại nhiều tỉnh, thành và có tác phẩm đạt giải trong các trại sáng tác. Đó cũng là cách mà hai cha con ông giữ lại chút văn hóa Cơ Tu./.