Lăng Ông Bà Chiểu: Chứng nhân trăm năm của đất Gia Định xưa

Dưới bóng những gốc cổ thụ đã tồn tại từ thế kỷ trước trên con đường Vũ Tùng, phường Gia Định (TP.HCM), Lăng Ông Bà Chiểu vẫn uy nghiêm, trầm mặc như một chứng nhân lặng lẽ cho bao dời đổi của vùng đất Gia Định xưa.

Tọa lạc trên khuôn viên rộng khoảng 18.500m², bốn bề giáp các con đường Vũ Tùng, Phan Đăng Lưu, Trịnh Hoài Đức và Lê Văn Duyệt, Lăng Ông Bà Chiểu gắn liền với cuộc đời của Tổng trấn thành Gia Định - Đức Tả quân Lê Văn Duyệt, người có công lớn trong việc bình định, giữ yên bờ cõi và kiến thiết sự phồn thịnh cho cả một vùng đất phương Nam.

Tên gọi chính thức của Lăng Ông Bà Chiểu là Thượng Công Miếu, nơi an nghỉ của Đức Tả quân Lê Văn Duyệt (1764 - 1832) cùng phu nhân Đỗ Thị Phấn. Cái tên dân dã "Lăng Ông Bà Chiểu" ra đời từ việc lăng nằm kề chợ Bà Chiểu, được người dân qua nhiều thế hệ ghép lại thành tên gọi quen thuộc.

Lăng Ông Bà Chiểu mang dấu ấn của lối kiến trúc miếu thờ nhà Nguyễn, được bố trí theo một trục chính, từ cổng Tam Quan hướng Nam - từng được xem là biểu tượng của đất Sài Gòn - Gia Định xưa dẫn vào lần lượt nhà bia, khu lăng mộ và miếu thờ. Phía sau là khu lăng mộ - công trình cổ nhất của di tích gồm hai ngôi mộ song táng đắp bằng kỹ thuật vữa cổ truyền của người Việt, mộ Tả quân bên phải, mộ phu nhân bên trái. Miếu thờ nằm trong cùng, theo bố cục tiền điện, trung điện, chánh điện, ngăn cách bằng những giếng trời truyền thống, nổi bật với nghệ thuật chạm khắc gỗ, đá và khảm sành sứ mang đậm phong cách kiến trúc cung đình Huế.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, Lăng Ông Bà Chiểu còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng lâu đời bậc nhất của người dân Sài Gòn - Gia Định. Nổi bật là Lễ hội Khai hạ - Cầu an, được tổ chức vào mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm, tái hiện đầy đủ các nghi thức cung đình triều Nguyễn xưa: lễ hạ cây nêu, khai hạ, khai bút, khai ấn, cùng các nghi lễ dân gian được nghiên cứu phục dựng công phu như túc yết, đàn cả, xây chầu - cầu an, hồi chầu.

Phần hội đi kèm là những đêm hát bội diễn các tuồng tích cổ như "Lê Công kỳ án", "San Hậu", "Ngũ hổ Bình Tây" - môn nghệ thuật mà sinh thời Tả quân Lê Văn Duyệt vốn hết mực yêu thích và có công gìn giữ. Mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, năm mới hanh thông, Lễ hội Khai hạ - Cầu an từ lâu đã trở thành nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng của người dân Nam Bộ nói chung và TP.HCM nói riêng.

Người dân đến đây không chỉ để dâng hương tưởng niệm mà còn xin xăm cầu an, tản bộ dưới bóng cây cổ thụ giữa lòng đô thị náo nhiệt. Tháng 4/2022, Lễ hội Khai hạ - Cầu an được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận giá trị bền vững của một truyền thống đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp quốc gia từ năm 1988, Lăng Ông Bà Chiểu ngày nay vẫn giữ vai trò như một chứng nhân thầm lặng cho bao đổi thay của đất Gia Định xưa, là chốn linh thiêng, nơi người dân thành phố và du khách phương xa tìm về để tưởng nhớ công đức một bậc khai quốc công thần và chiêm nghiệm một trang sử đầy biến động của vùng đất phương Nam.

* Ảnh: Quốc Thanh