Khi cải lương "kể chuyện" lịch sử cho người trẻ nghe

Sân khấu Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang chiều 4/9 chật kín, bên cạnh những nghệ sĩ gạo cội, NSƯT tên tuổi, là hàng trăm gương mặt học sinh, sinh viên tò mò ngồi lắng nghe những câu chuyện về vọng cổ, về sử Việt.

Chương trình Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật Thành phố với chủ đề "Nghệ thuật Cải lương - Ký ức lịch sử và Mã văn hóa dân tộc" đã biến một buổi tọa đàm học thuật thành một cuộc đối thoại sống động giữa các thế hệ.

Một môn nghệ thuật, một cách kể sử

Cải lương ra đời cách đây hơn một thế kỷ với chính cái tên đã nói lên tinh thần của nó: cải cách, đổi mới. TS. Mai Mỹ Duyên chỉ ra rằng linh hồn của loại hình này nằm ở âm nhạc, mà trung tâm là bài vọng cổ cùng hệ thống đờn ca tài tử - thứ chất liệu đã giúp bao thế hệ khán giả miền Nam gửi gắm buồn vui, và cũng chính là "kênh" truyền tải lịch sử đầy cảm xúc mà không sách giáo khoa nào thay thế được.

Những vở diễn như Tiếng trống Mê Linh, Thái hậu Dương Vân Nga, Câu thơ yên ngựa từng làm nên một thời hoàng kim, khi mỗi nhân vật lịch sử bước lên sân khấu đều mang theo cả một bài học về lòng yêu nước. Đó là lý do vì sao tọa đàm lần này chọn nhấn mạnh vai trò "mã hóa văn hóa dân tộc" của cải lương: nó không dạy sử theo cách của giáo trình, mà làm cho lịch sử trở nên có nhịp điệu, có cảm xúc, có thể hát lên được.

Điều thú vị là các diễn giả không hô hào phải "trẻ hóa" cải lương bằng mọi giá. TS. Lê Hồng Phước đưa ra một nguyên tắc nghe rất "nghề": muốn cải cách, trước hết phải hiểu thật sâu cái mình định thay đổi, nếu không sẽ biến cải lương thành một thứ khác hẳn. Còn quyền phán xét cuối cùng, theo ông, vẫn thuộc về khán giả.

Chính ở phần giao lưu, khoảng cách thế hệ mới lộ rõ nhất. Một sinh viên thẳng thắn nói rằng đừng bắt người trẻ tự đi tìm hiểu cải lương trong khi có quá nhiều lựa chọn giải trí hấp dẫn khác cạnh tranh sự chú ý của họ - người làm nghề phải chủ động khơi gợi hứng thú trước. Nhưng cũng có những em học sinh lớp 6, lớp 7 hồn nhiên hỏi han về những vở diễn phù hợp lứa tuổi, cho thấy các em không hề "quay lưng", chỉ là chưa có cánh cửa phù hợp để bước vào.

Những tín hiệu vui từ hậu trường

Câu chuyện không chỉ dừng ở lời nói. TS. Lê Nguyên Đạt cho biết sẽ mở lớp dạy cải lương miễn phí vào mỗi sáng Chủ nhật, còn Sân khấu Sen Việt dành hẳn hơn 200 vé mời học sinh, sinh viên đến xem trực tiếp. TP.HCM cũng đang xây dựng đề án "Nghệ thuật học đường" để đưa cải lương, chèo, hát bội vào hơn 2.000 trường học trên địa bàn từ năm học tới.

Nhìn rộng hơn, sức sống của cải lương trong năm 2026 không chỉ nằm ở những cuộc tọa đàm mang tính lý luận. Chỉ vài ngày trước đó, đêm Gala Chuông vàng vọng cổ chủ đề "Vàng son" cũng vừa quy tụ nhiều thế hệ nghệ sĩ, cho thấy một sân khấu nghệ thuật truyền thống vẫn đang miệt mài tìm kiếm và bồi đắp lớp kế cận.

Chương trình khép lại bằng trích đoạn Khúc tráng ca thành Gia Định , tái hiện khí phách của quân dân Gia Định thuở giữ thành. Tiếng đờn cò, nhịp song lang vang lên giữa những gương mặt trẻ măng ngồi phía dưới, có lẽ đó chính là hình ảnh đẹp nhất cho câu hỏi mà cả buổi tọa đàm đặt ra: làm sao để một di sản trăm năm tiếp tục sống trong lòng thế hệ hôm nay, không phải bằng sự hoài niệm, mà bằng chính sức hấp dẫn tự thân của nó.

(Ảnh: PBVH)