Handpan - Trống thép, tay trần và âm nhạc chữa lành

Tại triển lãm và giới thiệu sách ảnh MẸ của nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong, khán giả bất ngờ trước sự kết hợp giữa Handpan với chất liệu âm nhạc đương đại và lời ru Việt Nam, tất cả tạo thành thanh âm đầu đời đã nằm trong ký ức của biết bao thế hệ.

Từ một xưởng chế tác nhỏ ở Thụy Sĩ, “chiếc trống thép hình đĩa bay” - Handpan đã âm thầm chinh phục cả những thiền viện lẫn các con phố đi bộ khắp thế giới.

Sinh ra từ một cuộc "cách mạng ngược"

Câu chuyện của handpan bắt đầu tại Thụy Sĩ vào khoảng năm 2000-2001, khi hai nghệ nhân Felix Rohner và Sabina Schärer của xưởng chế tác PANArt tạo ra nhạc cụ này với mong muốn kết hợp âm thanh của trống thép truyền thống cùng sự tiện lợi khi chơi bằng tay.

Vốn nổi tiếng với việc chế tạo steel drum - loại nhạc cụ kim loại có nguồn gốc từ vùng Caribbean - PANArt đã biến tấu nó thành một phiên bản "trong ra ngoài", được thiết kế để chơi bằng tay thay vì dùi. Nói cách khác, thay vì gõ trống từ trên xuống bằng dùi, người ta lật ngược tư duy để đôi bàn tay trần trở thành "nhạc cụ" gõ trực tiếp lên mặt thép cong.

Phiên bản đầu tiên mang tên "Hang" - trong tiếng Bern, một phương ngữ Thụy Sĩ, có nghĩa là "tay" hoặc "đồi dốc", vừa gợi cách chơi vừa gợi hình dáng khum khum đặc trưng của nhạc cụ. Về sau, do vướng vấn đề bản quyền tên gọi, cộng đồng người chơi trên thế giới dần chuyển sang gọi chung là "handpan", và cái tên này giờ đã trở thành thương hiệu chung cho cả một họ nhạc cụ với hàng chục nhà sản xuất khác nhau như Yishama, Ayasa, cùng nhiều thương hiệu khác.

Handpan thường được làm từ thép nitro hoặc thép không gỉ, gồm hai nửa vỏ thép ghép lại, tạo thành hình dạng lenticular (thấu kính) đặc trưng. Mặt trên gọi là "Ding", nơi đặt nốt chính giữa cùng các nốt phụ xếp vòng quanh; mặt dưới là "Gu", có một lỗ thoát âm giúp tạo hiệu ứng cộng hưởng. Mỗi vùng lõm nhỏ trên mặt Ding được người thợ chỉnh âm tỉ mỉ để phát ra đúng một cao độ, công đoạn đòi hỏi đôi tai cực nhạy và không ít năm kinh nghiệm. Khi người chơi gõ nhẹ vào từng khu vực, kim loại rung lên, tạo ra âm thanh cộng hưởng du dương và sâu lắng.

Cách chơi nhẹ nhàng mà sâu lắng

Điều thú vị ở handpan là không cần dùi, không cần dây, chỉ cần đôi tay. Người chơi dùng đầu ngón tay hoặc lòng bàn tay vỗ nhẹ lên các phím âm, có thể vỗ, vuốt hoặc gõ liên tiếp nhiều phím để tạo thành hợp âm. Kỹ thuật tuy đơn giản nhưng khá "kén" lực tay: gõ mạnh quá thì âm bị vỡ, nhẹ quá thì tiếng không vang đủ, nên người mới học thường mất một khoảng thời gian để tìm ra độ vừa vặn cho riêng mình.

Ra đời chưa đầy một phần tư thế kỷ, handpan đã đi một hành trình văn hóa đáng nể, từ một sản phẩm thủ công hiếm hoi tại Thụy Sĩ, nó trở thành biểu tượng gắn liền với thiền định, yoga, chữa lành tinh thần, rồi len lỏi vào cả sân khấu world music lẫn các buổi biểu diễn đường phố khắp năm châu. Tại Việt Nam, cộng đồng handpan tuy còn khá non trẻ nhưng đang lớn dần lên, với những nghệ sĩ, lớp học và buổi giao lưu nhỏ dần xuất hiện tại Hà Nội, TP.HCM và một số thành phố khác.

Có lẽ chính bởi âm thanh vừa lạ vừa quen, vừa hiện đại vừa cổ xưa, mà handpan không chỉ dừng lại là một nhạc cụ để trình diễn. Với nhiều người, mỗi lần ngồi xuống bên chiếc đĩa thép ấy còn là một khoảnh khắc để chậm lại, giữa nhịp sống vốn dĩ luôn vội vã.