Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) lưu ý gì?

Ngày 21/10, Bộ Y tế trình Quốc hội dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Luật hiện hành ban hành từ năm 2006, theo Bộ Y tế, sau 20 năm thi hành, luật đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng để lĩnh vực ghép tạng ở Việt Nam phát triển.

Dự thảo có nhiều điểm mới đáng chú ý, về mở rộng nguồn hiến, dự thảo giữ quy định lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não và bổ sung trường hợp chết tuần hoàn. Dự thảo cũng đề xuất cơ chế ghép đổi chéo, mở thêm cơ hội cho những cặp người hiến và người nhận cùng gia đình nhưng không tương thích.

Về điều phối, dự thảo bổ sung quy định về truyền thông, tư vấn, vận động và đăng ký hiến trực tuyến, đồng thời xây dựng hệ thống thông tin quản lý mô, bộ phận cơ thể người trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế. Thủ tục đăng ký, thay đổi hoặc hủy đăng ký hiến được đơn giản hóa, tích hợp VNeID và Cổng dịch vụ công quốc gia. Mục tiêu được nêu rõ là từng bước giảm thiểu, tiến tới xóa bỏ tình trạng mua bán mô, bộ phận cơ thể người bất hợp pháp.

Những hướng đi này đều có cơ sở. Hiến, ghép tạng là lĩnh vực mà mỗi quyết định đều gắn với sự sống, nên khung pháp lý rõ ràng và dữ liệu minh bạch là yêu cầu cần thiết. Đăng ký trực tuyến cũng giúp người dân dễ bày tỏ ý nguyện hơn. Tuy vậy, có vài điểm cần được cân nhắc kỹ trong quá trình thẩm tra.

Điểm thứ nhất là nguyên tắc tự nguyện. Khi thẩm tra sơ bộ, cơ quan của Quốc hội đã đề nghị rà soát để không xảy ra xung đột giữa nguyên tắc tự nguyện và quyền quyết định của gia đình. Đây là vấn đề thực tế: ý nguyện của người đã mất và quyết định của người thân không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Điểm thứ hai là người hiến chưa đủ 18 tuổi. Dự thảo đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể hoặc hiến xác sau khi chết, với điều kiện có văn bản đồng ý của người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ hợp pháp. Quy định này tôn trọng ý nguyện của trẻ nhưng đòi hỏi thiết kế chặt chẽ về tư vấn, về cách xác nhận sự hiểu biết của trẻ và về quyền rút lại quyết định.

Từ đó nảy sinh một vấn đề liên quan là việc lấy ý kiến. Tham vấn rộng rãi là cần thiết, kể cả với trẻ em, vì các em là chủ thể của quyền được bày tỏ ý kiến về vấn đề liên quan đến mình. Nhưng với một nội dung nhạy cảm như sự sống, cái chết và việc hiến tặng cơ thể, tham vấn chỉ có giá trị khi người trả lời được cung cấp thông tin phù hợp lứa tuổi, được giải thích đầy đủ và không chịu áp lực về chỉ tiêu tham gia. Kết quả khảo sát cũng nên được công khai và cho biết đã được tiếp thu ra sao.

Cuối cùng, luật chỉ phát huy hiệu quả khi người dân tin vào hệ thống, niềm tin ấy đến từ việc điều phối công bằng, thứ tự ưu tiên ghép công khai và cơ chế giám sát độc lập. Quy định ưu tiên ghép cho thân nhân người hiến cũng cần được thiết kế để khuyến khích nghĩa cử cao đẹp mà không làm lu mờ nguyên tắc công bằng với những người đang chờ trong danh sách.

Một đạo luật tốt về hiến tặng là đạo luật khiến người dân đủ tin để tự nguyện, chứ không chỉ đủ rộng để lấy được nhiều nguồn hiến. Quá trình lấy ý kiến và thẩm tra sắp tới là cơ hội để các điểm còn băn khoăn được làm rõ.

(Ý kiến cá nhân)