Dự thảo đề án kiểm soát khí thải giao thông: Cuộc chuyển đổi lớn từ xe xăng sang xe điện

Sở Xây dựng TP.HCM vừa gửi dự thảo đề án kiểm soát khí thải phương tiện giao thông đến các đơn vị liên quan để lấy ý kiến, hoàn thiện trước khi trình cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Đây được xem là một trong những bước đi cụ thể và quy mô nhất từ trước đến nay của thành phố nhằm giải quyết bài toán ô nhiễm không khí do giao thông gây ra, trong bối cảnh TP.HCM sau sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu hiện có hơn 14 triệu dân với gần 13 triệu phương tiện các loại, chưa kể lượng xe vãng lai từ nơi khác đổ về.

Vùng phát thải thấp: thí điểm rồi mở rộng

Theo dự thảo, thành phố dự kiến thí điểm vùng phát thải thấp (LEZ) tại khu vực lõi trung tâm rộng khoảng 930 ha và Khu đô thị mới Thủ Thiêm kể từ tháng 7/2027. Đây là khu vực có mật độ dân cư và mật độ di chuyển cao, nhưng cũng có lợi thế là độ phủ giao thông công cộng đã đạt khoảng 96%, tạo điều kiện để người dân chuyển sang phương tiện công cộng khi xe cá nhân bị hạn chế.

Sau hai năm thí điểm, từ đầu năm 2029, vùng LEZ sẽ được mở rộng ra tới Vành đai 2. So với đề xuất trước đây - vốn định áp dụng từ đầu năm 2026 nhưng chưa thể triển khai - mốc thời gian lần này được lùi lại nhằm có thêm thời gian đồng bộ hạ tầng giao thông xanh và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp chuyển đổi phương tiện.

Lộ trình siết chuẩn khí thải được chia theo từng nhóm xe với mức độ ưu tiên khác nhau. Xe buýt và xe thu gom rác ba bánh phải chuyển sang điện hoặc năng lượng xanh sớm nhất, từ năm 2027; kế đến là xe công nghệ, shipper (2028) và taxi (đạt chuẩn khí thải mức 5 từ 2028, điện hóa hoàn toàn từ 2030).

Xe cá nhân - nhóm đông đảo nhất - có lộ trình dài hơi hơn: xe máy áp chuẩn khí thải từ năm 2029, ôtô từ năm 2028, và cả hai đều phải hoàn tất chuyển đổi sang điện hoặc năng lượng xanh vào năm 2035. Mục tiêu chung là đến năm 2040, toàn bộ phương tiện trên địa bàn thành phố sẽ không còn phát thải từ nhiên liệu hóa thạch.

Hỗ trợ tài chính và hạ tầng đi kèm

Để giảm gánh nặng chuyển đổi, đề án đưa ra chính sách hỗ trợ phân theo khu vực và hoàn cảnh kinh tế. Hộ nghèo, cận nghèo trên toàn thành phố được đề xuất hỗ trợ lần lượt 20 và 14 triệu đồng khi đổi xe máy xăng sang điện; các hộ dân trong vùng LEZ đổi xe trước năm 2030 được hỗ trợ phí trước bạ, đăng ký, biển số. Song song đó, thành phố dự kiến đầu tư tối thiểu 19.000 trụ sạc điện, 33.000 tủ đổi pin và hơn 300 camera giám sát biển số quanh vùng LEZ, với tổng nhu cầu vốn sơ bộ hơn 19.400 tỷ đồng.

Nhìn ở góc độ chính sách, việc TP.HCM lùi thời điểm áp dụng và chia lộ trình theo từng nhóm xe cho thấy sự thận trọng cần thiết, khi phần lớn trong hơn 11 triệu xe máy đang lưu hành là phương tiện mưu sinh của người lao động thu nhập thấp. Tuy nhiên, mức hỗ trợ 14-20 triệu đồng, dù có ý nghĩa, vẫn có thể chưa đủ bù đắp chênh lệch giá giữa xe máy điện và xe máy xăng cũ đã khấu hao gần hết giá trị đối với nhiều hộ gia đình.

Yếu tố quyết định thành công của đề án không chỉ nằm ở số tiền hỗ trợ mà còn ở việc hạ tầng trạm sạc, đổi pin có được triển khai đúng tiến độ hay không, giá điện và chi phí bảo dưỡng xe điện có thực sự cạnh tranh, cũng như mạng lưới giao thông công cộng có đủ sức thay thế xe cá nhân trong vùng lõi. Nếu những điều kiện nền tảng này chưa sẵn sàng, mục tiêu giảm ô nhiễm không khí vốn đang gây thiệt hại kinh tế ước tính hơn 3.000 tỷ đồng mỗi năm cho thành phố có nguy cơ vấp phải sự phản ứng từ chính những người bị tác động trực tiếp: người dân và doanh nghiệp vận tải nhỏ lẻ.