Đền Tam Tòa – Ngôi đền nghìn năm tuổi ở xã Quỳnh Phú
Xã An Hòa cũ, nay thuộc xã Quỳnh Phú, tỉnh Nghệ An, là vùng đất có bề dày lịch sử, còn lưu giữ nhiều di tích và sinh hoạt văn hóa đậm bản sắc dân tộc, tiêu biểu là Lễ hội Đền Tam Tòa. Ngày 26/2/2026, Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An đã ban hành Quyết định số 686/QĐ-UBND, xếp hạng Đền Tam Tòa Đại Vương là Di tích lịch sử cấp tỉnh - niềm vui lớn của nhân dân địa phương sau nhiều năm mong đợi.
Đền Tam Tòa thờ ba vị đại vương: Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, Dực Thánh Đại Vương và Đông Chinh Đại Vương. Trong đó, Lý Nhật Quang (995-1057) là Hoàng tử của vua Lý Thái Tổ (974-1028). Ông vốn là người thông minh hiếu học, đức trọng tài cao, yêu nước thương dân sâu sắc. Năm 1041, ông được giao trọng trách Tri châu Nghệ An giữa lúc vùng đất này còn nhiều bất ổn.
Với tư tưởng thân dân, khoan dung, ông ổn định trật tự, đồng thời khuyến khích nhân dân khai hoang lập ấp, mở mang nghề nông tang, dệt lụa, dệt vải. Nhờ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, cộng với việc ông tiếp tế quân lương đầy đủ cho nhà vua trong lần chinh phạt Chiêm Thành (năm 1041), nên khi chiến thắng trở về, được vua Lý Thái Tông tin cẩn, ban cho tước “Vương” với hiệu Uy Minh Vương và quyền “Tiết việt”, và bổ nhiệm làm Tri châu Nghệ An.
Trong giới nghiên cứu lịch sử, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang được xếp vào hàng những danh nhân tiêu biểu của nước Đại Việt thời Lý. Sách "Việt Điện u linh" của Lý Tế Xuyên xưa từng dành cho ông những lời ca ngợi trang trọng về đức thanh liêm, chính trực trong việc trị nhậm châu Nghệ An; theo lệ xếp hạng các vị thần theo công đức chứ không theo trình tự thời gian, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang được đặt ở vị trí hàng đầu. Cũng bởi công lao mở mang, giữ yên bờ cõi và chăm lo đời sống nhân dân xứ Nghệ, đến nay tín ngưỡng thờ ông đã lan tỏa thành một hệ thống đền thờ rộng khắp Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa, trong đó Đền Tam Tòa ở Quỳnh Phú là một trong những nơi phụng thờ tiêu biểu.
Tượng Uy Minh Vương Lý Nhật Quang tại đền Quả Sơn Đối với 2 vị thánh còn lại là Dực Thánh Đại Vương và Đông Chinh Đại Vương cũng là hoàng thân nhà Lý, gắn với các sự kiện triều chính quan trọng đầu thế kỷ XI. Việc phối thờ ba vị cùng một nơi phản ánh tín ngưỡng tri ân công thần khai quốc phổ biến trong dân gian xứ Nghệ.
Đền Tam Tòa được khởi dựng năm 1070 tại xã An Hòa (xã Quỳnh Phú ngày nay). Trải qua chiến tranh, đền bị bom Mỹ tàn phá và một phần bị tháo dỡ để lấy vật liệu xây hầm hào chống chiến tranh phá hoại. Trước nguyện vọng phục dựng của nhân dân, tháng 9/2018, Ban xây dựng Đền chính thức động thổ phục dựng lại Đền Chính - Đền Tam Tòa; công trình hoàn thành vào tháng 12/2019. Từ đó, Đền trở thành điểm sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc, đón người dân trong và ngoài xã cùng du khách thập phương đến dâng hương, đặc biệt vào dịp lễ, Tết, với ước nguyện quốc thái dân an.
Việc được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh không chỉ ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa của Đền Tam Tòa mà còn đặt ra trách nhiệm bảo tồn, phát huy di sản cho chính quyền và nhân dân xã Quỳnh Phú trong thời gian tới.